Nhiều người khi nói về sự nghiệp thường mặc định một lộ trình rất rõ: học hành, vào văn phòng, tăng lương, tăng chức và cố gắng không "đi xuống". Vì vậy, từ một công việc công nghệ thông tin có mức lương hơn 10.000 NDT/tháng chuyển sang làm vệ sinh nhà cửa dễ bị nhìn như một bước lùi.
Zhang Zhangbao, 25 tuổi, từng nghĩ như vậy.
Anh đã làm trong ngành công nghệ thông tin khoảng 3-4 năm, chủ yếu phụ trách phục hồi dữ liệu. Thu nhập hơn 10.000 NDT/tháng không thấp, công việc cũng được xem là ổn định. Nhưng đổi lại, anh thường phải ngồi trước máy tính tám tiếng mỗi ngày, có lúc làm xuyên đêm và dần cảm thấy không còn học thêm được gì.
Năm 2022, Zhang nghỉ việc.
Điều anh không ngờ tới là bước ngoặt tài chính sau đó lại đến từ một nghề trước đây anh từng ngại nhắc tới: dọn dẹp nhà cửa.
Từ dân IT sang làm vệ sinh: Những tháng đầu chỉ kiếm được 300-400 NDT/ngày cho hai người
Zhang và mẹ làm việc
Sau khi rời công việc cũ, Zhang không lập tức tìm được hướng đi mới. Anh thử làm ở công trường, bán hàng, giao đồ ăn, giao hàng rồi cuối cùng bắt đầu làm vệ sinh nhà cửa.
Mẹ Zhang vốn đã có kinh nghiệm trong nghề nên hai mẹ con quyết định làm cùng nhau.
Thời gian đầu, thu nhập không hề hấp dẫn.
Hai người phải tham gia hơn chục nhóm dịch vụ vệ sinh tại Nam Kinh để tìm đơn. Phần lớn nhóm này hoạt động theo mô hình trung gian, cạnh tranh bằng giá thấp để giành khách rồi thuê người tới làm.
Kết quả, tiền công cho hai mẹ con có thời điểm chỉ khoảng 300-400 NDT/ngày.
Nếu chỉ nhìn vào giai đoạn này, quyết định bỏ công việc IT hơn 10.000 NDT rõ ràng không phải một lựa chọn "có lợi" về tài chính.
Nhưng Zhang không dừng lại ở việc bán sức lao động theo ngày.
Bạn gái anh bắt đầu đăng những bức ảnh trước và sau khi dọn nhà lên mạng xã hội. Từ vài tin nhắn ban đầu, số lượng khách trực tiếp tăng dần. Khách cũ tiếp tục giới thiệu khách mới.
Hiện nay, Zhang cho biết khoảng 90% khách hàng đến từ mạng xã hội, 10% còn lại chủ yếu thông qua giới thiệu.
Đây chính là điểm khiến bài toán thu nhập thay đổi.
Thay vì nhận đơn qua trung gian và bị ép giá, họ bắt đầu tự tìm khách, tự xây dựng uy tín và tự quyết định giá dịch vụ.
Không cạnh tranh bằng giá rẻ, thu nhập của hai người lên khoảng 30.000 NDT/tháng
Zhang cũng không chọn cách giảm giá để lấy càng nhiều khách càng tốt.
Giá dịch vụ của họ khoảng 8 NDT/m² đối với gói vệ sinh cơ bản và khoảng 12 NDT/m² đối với gói vệ sinh kỹ. Mức giá này cao hơn một phần mặt bằng chung, nhưng đổi lại họ nhấn mạnh chất lượng và khả năng làm sạch chi tiết.
Khi lượng khách ổn định, hai người gần như có việc mỗi ngày và chỉ nghỉ khoảng 3-4 ngày mỗi tháng.
Thu nhập hiện tại của hai người đạt khoảng 30.000 NDT/tháng, cao hơn mức lương mà Zhang từng nhận khi còn làm công nghệ thông tin.
Dĩ nhiên, không thể lấy 30.000 NDT doanh thu hoặc thu nhập của hai người rồi so trực tiếp với lương cũ của một mình Zhang.
Hai người hiện phải tự đóng bảo hiểm xã hội, quỹ nhà ở, trả tiền thuê nhà và các chi phí sinh hoạt khác. Sau khi trừ chi phí, Zhang cho biết họ vẫn có thể tiết kiệm khoảng 3.000-4.000 NDT/người mỗi tháng.
Điều đáng chú ý không phải là "làm giúp việc kiếm nhiều hơn dân văn phòng", bởi thu nhập của mỗi nghề phụ thuộc rất nhiều vào thị trường, địa phương và cách làm.
Điểm đáng chú ý nằm ở mô hình kiếm tiền.
Trước đây, Zhang có một nguồn thu cố định: lương.
Hiện tại, thu nhập của anh phụ thuộc vào giá dịch vụ, số lượng khách, tỷ lệ khách quay lại, khả năng giới thiệu và việc mở rộng các dịch vụ mới.
Nói cách khác, anh đã chuyển từ người nhận lương sang một mô hình gần giống người kinh doanh dịch vụ cá nhân.
"Hạ chuẩn công việc" nhưng không nhất thiết hạ chuẩn thu nhập
Khi nhắc tới chuyện đổi nghề, nhiều người thường nhìn đầu tiên vào chức danh.
Từ kỹ sư, nhân viên công nghệ, nhân viên văn phòng sang lao động dịch vụ thường bị xem là đi xuống. Nhưng từ góc độ tài chính cá nhân, chức danh gần như không nói lên toàn bộ bức tranh.
Một công việc đáng giá bao nhiêu còn phụ thuộc vào ít nhất bốn yếu tố: thu nhập thực nhận, chi phí để duy trì công việc, khả năng tiết kiệm và dư địa tăng thu nhập trong tương lai.
Ví dụ, một công việc văn phòng trả 15.000 NDT/tháng nhưng không có khả năng tăng thêm thu nhập có thể chưa chắc hấp dẫn hơn một công việc dịch vụ ban đầu kiếm 8.000-10.000 NDT nhưng có thể tăng giá, tăng khách hoặc mở rộng thành đội nhóm.
Zhang cũng đang tính đến bước tiếp theo. Anh từng học vệ sinh thiết bị gia dụng từ một người chú và dự định bổ sung dịch vụ này vào công việc hiện tại. Xa hơn, anh muốn xây dựng một đội ngũ thay vì chỉ có hai mẹ con trực tiếp làm tất cả các đơn hàng.
Nếu làm được, giới hạn thu nhập của anh sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào số giờ một người có thể lao động mỗi ngày.
Đó là điểm khác biệt lớn giữa một công việc trả lương và một kỹ năng có thể biến thành dịch vụ kinh doanh.
Điều đáng sợ không phải là lương thấp hơn, mà là dòng tiền không còn đủ sống
Câu chuyện của Zhang cũng có thể nhìn rõ hơn khi đặt cạnh những người phải chấp nhận giảm lương vì biến động nghề nghiệp.
Huahua, một kỹ sư kiểm thử phần mềm 36 tuổi, từng bị sa thải sau nhiều năm làm việc tại một công ty internet. Khi tìm việc mới, cô chỉ nhận được một lời mời với mức lương thấp hơn khoảng 30%.
Huahua
Dù không hài lòng, cô vẫn nhận việc vì gia đình đang phải chi khoảng 12.000 NDT mỗi tháng cho tiền trả góp nhà và tiền thuê nhà.
Với Huahua, vấn đề không còn là "công việc mới có xứng với kinh nghiệm của mình không", mà là mỗi tháng không có thu nhập sẽ khiến tiền tiết kiệm giảm thêm bao nhiêu.
Một trường hợp khác, Miao Miao rời Thượng Hải trở về Tây An và chứng kiến thu nhập giảm từ khoảng 15.000 NDT sau thuế xuống chỉ hơn 4.000 NDT. Khi mức lương giảm mạnh, cô buộc phải thay đổi tiêu dùng, hạn chế những buổi xem triển lãm, hòa nhạc và tìm thêm việc bán hàng cuối tuần.
Miao Miao
Ba câu chuyện rất khác nhau nhưng cùng chỉ về một câu hỏi: một công việc tốt nên được đánh giá bằng chức danh hay bằng khả năng tạo ra một cuộc sống tài chính bền vững?
Đừng nhầm "lương cao" với "an toàn tài chính"
Mức lương vẫn quan trọng. Nhưng lương cao không tự động tạo ra an toàn tài chính.
Một người kiếm 20 triệu nhưng mỗi tháng tiêu 19 triệu chỉ có khoảng trống 1 triệu đồng. Trong khi người kiếm 15 triệu nhưng duy trì được mức sống 10 triệu có thể tạo ra 5 triệu tiết kiệm mỗi tháng.
Khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu mới là phần tạo nên quỹ dự phòng, khả năng đầu tư và quyền lựa chọn trong tương lai.
Đó cũng là lý do một số người chấp nhận công việc có vẻ "thấp hơn" nhưng vẫn cảm thấy tài chính tốt lên: họ giảm được chi phí, tăng khả năng tiết kiệm hoặc tìm thấy một nghề có dư địa kiếm thêm tiền.
Trường hợp Zhang thậm chí còn rõ hơn. Anh rời công việc lương hơn 10.000 NDT để bước vào một nghề mà ban đầu chính anh cũng từng cảm thấy ngại khi kể với người khác. Nhưng sau một thời gian, anh có thu nhập tốt hơn, có tiền tiết kiệm và nhìn thấy khả năng mở rộng công việc.
Vì vậy, "hạ chuẩn công việc" đôi khi chỉ là hạ một tiêu chuẩn mang tính hình thức: chức danh, văn phòng hay ánh nhìn của người khác.
Còn nếu thu nhập tốt hơn, dòng tiền ổn định hơn, có khả năng tiết kiệm và chủ động hơn với công việc của mình, thì xét trên phương diện tài chính, đó chưa chắc là một bước lùi.
Thậm chí, đôi khi đó mới là lúc một người bắt đầu đi lên.
