Tính đến ngày 17/10/2026, tổng tài sản ròng ước tính của 5 tỷ phú giàu nhất Việt Nam trong danh sách Forbes đạt khoảng 46,7 tỷ USD (hơn 1,2 triệu tỷ đồng). Riêng ông Phạm Nhật Vượng sở hữu 72% tổng tài sản của cả nhóm. Bốn người còn lại là bà Nguyễn Thị Phương Thảo, bà Phạm Thu Hương, bà Phạm Thúy Hằng và ông Trần Đình Long.
Đây đều là những tỷ phú tự thân, không thừa kế những đế chế kinh doanh có sẵn. Ông Phạm Nhật Vượng khởi nghiệp từ những năm tháng ở Đông Âu. Ông Trần Đình Long có nhiều năm bôn ba tìm kiếm cơ hội trước khi gây dựng Hòa Phát.
Những hành trình ấy cho thấy xuất thân không nhất thiết quyết định số phận, và nỗ lực cá nhân có thể tạo ra những thành tựu phi thường.
Nhưng liệu thành công của một vài người có đủ chứng minh rằng bất kỳ ai, chỉ cần cố gắng, cũng sẽ giàu có? Những người làm lụng cả đời vẫn nghèo, phải chăng là vì họ chưa đủ nỗ lực?
“Những người thành công không đại diện cho tất cả những người đã cố gắng”
Bà Phương Bùi, CEO ATEN English, người từng đi lên từ hoàn cảnh khó khăn, cho rằng cần phân biệt hai câu hỏi: “Người nghèo có thể vươn lên không? Và người nghèo có những điều kiện để vươn lên như người giàu hay không?”
Hơn 10 năm trước, Phương Bùi (khi đó là mẹ đơn thân có con nhỏ) khởi nghiệp từ số 0. Đến nay, ATEN English đã phát triển thành hệ thống đào tạo tiếng Anh với 9 cơ sở trên toàn quốc, thu hút hàng chục nghìn học viên.
Từ trải nghiệm của mình, bà không phủ nhận sức mạnh của ý chí, năng lực và khả năng nắm bắt cơ hội. “Nhưng những trường hợp thành công ấy chưa đủ để kết luận rằng mọi người nghèo đều có cơ hội tương đương nhau hoặc những ai chưa thoát nghèo đều thiếu ý chí và năng lực”, bà Phương nhận định.
Lấy nhà sáng lập Hyundai Chung Ju-yung, người xuất thân từ gia đình nông dân nghèo, làm ví dụ, bà phân tích rằng bên cạnh ý chí phi thường, thành công của ông còn gắn với năng lực kinh doanh, khả năng huy động nguồn lực, những quyết định chiến lược và bối cảnh Hàn Quốc công nghiệp hóa mạnh mẽ.
“Cùng một con người, với ý chí tương tự, nhưng sinh ra ở thời điểm khác, trong môi trường khác, kết quả chưa chắc giống nhau.”
Theo bà Phương, chúng ta biết đến những người vượt nghèo thành công bởi thành tựu của họ nổi bật, được kể lại như những tấm gương truyền cảm hứng. Nhưng còn bao nhiêu người cũng chăm chỉ, quyết liệt, dám chấp nhận rủi ro, thậm chí làm việc cả đời mà vẫn chưa thể thay đổi hoàn cảnh?
TS Lương Việt Quốc, người từng đi lên từ nghèo khó cùng cực để trở thành tiến sĩ tại Mỹ, cũng đề cập đến hiện tượng “thiên lệch kẻ sống sót” (survivorship bias): Khi chỉ nhìn vào những người vượt qua nghịch cảnh, chúng ta dễ bỏ qua những người có năng lực nhưng không đạt được kết quả tương tự.
Tuổi thơ ông Quốc gắn với căn nhà nổi chừng 10 m² bên kênh Nhiêu Lộc (TP.HCM), nơi ông sống cùng bà nội, mẹ và 8 người em. Có những ngày nhịn đói đến ngất xỉu, tỉnh lại ông vẫn phải xuống kênh mò tìm thứ có thể ăn được.
Từ hoàn cảnh ấy, ông giành học bổng Fulbright, lấy bằng tiến sĩ tại Mỹ, rồi trở về sáng lập doanh nghiệp công nghệ, phát triển dòng UAV HERA xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ.
Nhưng nhìn lại hành trình của mình, TS Quốc đặt câu hỏi: “Vì sao những người có ý chí và năng lực tương tự chưa chắc đã đến được cùng một đích?”
"Cùng một nỗ lực, vì sao có người thành công, có người vẫn nghèo?"
Ông Quốc lý giải thành công của mình bằng sự cộng hưởng giữa ý chí cá nhân với ba yếu tố: nền tảng gia đình, sự giúp đỡ của cộng đồng và cơ hội từ thời cuộc.
Dù gia đình sa sút, ông vẫn lớn lên trong môi trường coi trọng học vấn. “Bà nội luôn nói, đói thế nào, khổ thế nào cũng phải đi học. Cho nên khi nhỏ tôi học dốt vì thường xuyên đói lả, điểm lẹt đẹt toàn 2-3 phẩy nhưng vẫn rất kiên trì tới trường.”
Ông cũng gặp được những người giúp đỡ vào lúc khó khăn. Đặc biệt, năm 2001, chương trình học bổng Fulbright thay đổi điều kiện tuyển chọn, mở cơ hội cho người tốt nghiệp đại học tại chức như ông.
Theo CEO Phương Bùi, người có điều kiện kinh tế thường sở hữu một lợi thế mà chính họ đôi khi không nhận ra: khả năng thử và sai. “Họ được phép thử sai nhiều lần. Còn người nghèo đôi khi phải cân nhắc cả sinh kế gia đình trước khi chấp nhận một cơ hội.”
Cùng muốn khởi nghiệp, người có vốn dự phòng và người đang gánh nợ phải đối diện với những mức rủi ro khác nhau. Một quyết định sai có thể chỉ làm hao hụt tài sản của người này, nhưng lại khiến người kia mất nhà, mất sinh kế hoặc phải cho con nghỉ học.
Một câu chuyện từng gây chú ý tại Hồng Kông cho thấy phần nào sức ép của cuộc sống thu nhập thấp.
Năm 2011, doanh nhân Điền Bắc Thần (Michael Tien), nhà sáng lập thương hiệu thời trang G2000, tham gia chương trình truyền hình thực tế Rich Mate Poor Mate II, trải nghiệm cuộc sống của người lao động nghèo.
Từ một người quen có tài xế đưa đón, ông phải dậy sớm làm công việc vệ sinh đường phố nặng nhọc với mức lương cực thấp, sống trong căn phòng "chuồng cọp" rộng chưa đến 1,5 m². Sau ngày lao động vất vả, tiền công còn không đủ mua một bữa ăn no nê.
Trước khi tham gia chương trình, ông Thần từng gây tranh cãi với quan điểm cho rằng người nghèo vẫn nghèo vì lười biếng. Nhưng chỉ sau 48 giờ trải nghiệm cuộc sống của người lao động thu nhập thấp, ông được báo chí thuật lại là đã nhìn nhận lại niềm tin rằng cứ nỗ lực là có thể đổi đời.
Với Phương Bùi, nghèo khó không chỉ hạn chế tiền bạc mà còn lấy đi thời gian và khả năng lựa chọn. Người có vốn có thể dành thời gian nghiên cứu thị trường, học thêm kỹ năng hoặc chờ đợi cơ hội. Người đang chật vật mưu sinh thường phải ưu tiên những khoản tiền cần trả ngay ngày mai.
Áp lực tài chính kéo dài còn ảnh hưởng đến khả năng tập trung, lập kế hoạch và ra quyết định dài hạn. TS Lương Việt Quốc đã trải nghiệm điều đó khi sang Mỹ du học ở tuổi 37, gần 44 tuổi mới lấy bằng tiến sĩ và 46 tuổi trở về Việt Nam khởi nghiệp.
“Người ở vạch xuất phát thấp mất rất nhiều năm mới đến được nơi người khác có thể đến sớm hơn. Họ phải trả giá bằng những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời”, ông chia sẻ.
"Đừng chỉ khuyên người nghèo cố gắng hơn"
Nếu chăm chỉ chưa đủ để thoát nghèo, người nghèo còn có thể làm gì?
CEO Phương Bùi nói: “Điều cần quan sát là liệu những năm tháng vất vả đang giúp ta tiến lên hay chỉ khiến ta ngày càng giỏi chịu đựng.”
Một người có thể làm việc 12 tiếng mỗi ngày nhưng thu nhập vẫn chỉ đủ sống. Nếu công việc không giúp nâng cao kỹ năng, tích lũy vốn hay mở ra cơ hội mới, sự chăm chỉ chưa chắc đưa họ đến gần hơn mục tiêu thoát nghèo.
Theo bà Phương, người lao động cần cơ hội học nghề, nâng cao kỹ năng và tiếp cận công việc có năng suất, thu nhập tốt hơn. Người kinh doanh nhỏ cần biết quản lý dòng tiền, giữ vốn và hạn chế những khoản vay có thể đẩy gia đình vào khủng hoảng.
Nhưng học thêm, chuyển nghề hay thử sức kinh doanh đều đòi hỏi thời gian, tiền bạc và khả năng chịu rủi ro. Đây cũng chính là những nguồn lực mà nhiều người nghèo đang thiếu.
“Nếu chỉ nói đến hoàn cảnh, ta dễ khiến con người mất niềm tin vào khả năng thay đổi cuộc sống. Nếu chỉ ca ngợi ý chí, ta lại dễ bỏ qua những bất lợi khách quan và vô tình quy trách nhiệm cho những người chưa thể thoát nghèo”.
Bà cho rằng bên cạnh học hỏi, hành động và kiên trì của mỗi cá nhân, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, nguồn vốn và thị trường lao động cũng ảnh hưởng đến cơ hội cải thiện thu nhập, tích lũy tài sản. Hay nói cách khác, để người nghèo vươn lên còn cần có sự chung tay của cả xã hội để giảm bớt sự bất bình đẳng cơ hội.
Gần đây, khi đọc hồi ký Nghèo (Poor) của TS Katriona O’Sullivan, người từng mang thai ở tuổi 15, trải qua thời gian vô gia cư trước khi trở thành tiến sĩ tâm lý học, TS Quốc đặc biệt chú ý tới hình ảnh nghèo khó như “một tấm chăn sũng nước” đè nặng lên vai, ghìm những giấc mơ xuống.
Từng trải qua tuổi thơ cơ cực và mất nhiều năm để đi đến những cơ hội học tập mà người khác có thể tiếp cận sớm hơn, ông Quốc đặt ra câu hỏi: “Vấn đề là làm sao để không có trẻ em nào phải vượt qua 'khoảng cách mênh mông' đó.”
